Tiền mã hóa đang phát triển rất nhanh tại Việt Nam nhưng hệ thống pháp lý chưa theo kịp và khoảng cách đó đang bị tội phạm tài chính khai thác. Đây là đánh giá của nhóm nghiên cứu từ Học viện Tòa án trong bối cảnh Việt Nam đang gấp rút hoàn thiện khung pháp lý cho tài sản số.
Một điểm cần phải làm rõ là Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025 lần đầu tiên chính thức thừa nhận tài sản số bao gồm tài sản ảo và tài sản mã hóa là tài sản theo Bộ luật Dân sự.
Tuy nhiên, được công nhận là tài sản không có nghĩa là được dùng để thanh toán. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định rõ: chỉ tiền giấy và tiền kim loại do Ngân hàng Nhà nước phát hành mới là phương tiện thanh toán hợp pháp. Bất kỳ hành vi nào dùng tiền mã hóa để thay thế tiền tệ trong thanh toán đều là vi phạm pháp luật.
Ba đặc điểm của tiền mã hóa tạo ra sức hút với tội phạm: ẩn danh, tốc độ xuyên biên giới cực nhanh và chi phí thấp. Tài sản bất hợp pháp có thể được chuyển qua hàng chục ví điện tử, qua nhiều blockchain khác nhau, trong vài phút không qua ngân hàng, không cần giấy tờ.
Nhiều vụ án lớn trên thế giới với hàng tỷ USD bị luân chuyển qua ví điện tử đã cho thấy mức độ tinh vi của loại tội phạm này. Và Việt Nam, với hàng triệu người dùng crypto nhưng chưa có cơ chế kiểm soát đầy đủ, đang là môi trường dễ bị khai thác.
Nhóm nghiên cứu chỉ ra một loạt điểm yếu trong hệ thống hiện tại.
Dù Bộ luật Hình sự đã quy định tội rửa tiền, chưa có hướng dẫn cụ thể về quy trình phong tỏa ví điện tử, định giá tài sản số hay thu giữ khóa bí mật trong các vụ án hình sự. Nói đơn giản: điều tra viên biết đây là vi phạm, nhưng không có quy trình chuẩn để xử lý tang vật là crypto.
Việt Nam cũng chưa có cơ chế cấp phép cho các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo, điều này tạo ra kẽ hở để tội phạm lợi dụng các sàn giao dịch chưa đăng ký để tẩu tán tiền bẩn. Thêm vào đó, thiếu công cụ phân tích dữ liệu blockchain và cơ chế phối hợp liên ngành chưa đủ chặt càng làm giảm hiệu quả điều tra.
Nhóm tác giả đề xuất một loạt giải pháp cụ thể. Về mặt pháp lý, cần ban hành quy định bắt buộc các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản số phải xác minh danh tính khách hàng, lưu trữ dữ liệu và báo cáo giao dịch đáng ngờ – tương tự yêu cầu với ngân hàng.
Về kỹ thuật điều tra, cần có hướng dẫn riêng về thu thập chứng cứ số, truy vết dấu vết blockchain và tịch thu tài sản mã hóa. Ứng dụng AI và học máy để tự động phát hiện các mô hình giao dịch nghi vấn cũng được xem là công cụ then chốt.
Về con người, điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán cần được đào tạo chuyên sâu về blockchain vì không thể xét xử những gì mình không hiểu.
Cuối cùng, cần thành lập tổ công tác liên ngành và tăng cường hợp tác quốc tế để truy tìm tài sản phạm tội đã bị tẩu tán ra nước ngoài – điều mà không một cơ quan đơn lẻ nào có thể làm được.
Thông điệp cốt lõi từ nghiên cứu này khá rõ: Việt Nam đã thừa nhận tài sản số tồn tại – bước tiếp theo là xây dựng đủ công cụ để kiểm soát nó trước khi tội phạm khai thác thêm khoảng trống pháp lý đang còn đó.
Đọc thêm:
Crypto Việt Nam: Cơ quan quản lý đã mở đường và doanh nghiệp phải tự vượt rào
Cập nhật liên tục tại Tiền Điện Tử để nắm bắt tin tức mới nhất về thị trường crypto, đánh giá chi tiết các đồng coin tiềm năng và những chương trình Airdrop hấp dẫn mỗi ngày.
